افسانهxadهای غذایی: الههها و خدایان در بشقاب غذا

گذشتگان ما به دلیل ارتباط نزدیک با طبیعت، شناخت و آگاهی دست اولی نسبت به آن داشتند. آنها در مورد ارتباط اجزای طبیعت با هم و ارتباط انسان با طبیعت، به برداشتهایی دست یافته بودند و داستانxadهای زیادی از آنها ساختد. داستانxadهایی که امروزه از پس صدها قرن و چند هزاره، بدل به افسانه شده است، اما همچنان رنگ و بویی از حقیقت در آنها قابل مشاهده است، مانند داستان افسانههای 1.

در افسانهxadهای ملل مختلف، برای کارکردها و عناصر جهان، الههxadها و 1ی تصور شدهxadاند که مسئول به وجود آوردن چیزی یا دفع شر چیزی هستند و وظیفه انسان احترام گذاشتن به آنها و از این راه، احترام گذاشتن به نیروهای بزرگتر حاکم بر دنیاست.

مطالعه در مورد خدایان و الههxadهای باستانی غذا و افسانهxadهایی که روییدنیxadهای مختلف (ذرت، گندم، جو، زیتون، کاکائو، چای و …) را مقدس شمردهxadاند، به انسان در کشاورزی کمک کردهxadاند و دانش تهیه غذا را به او یاد دادهxadاند، در کنار جذابیت خود، ما را با خردمندی اجداد انسان آشنا میxadکند.

این افسانهxadها دعوتی است برای اینکه به غذای داخل 1xadهایمان طور دیگری نگاه کنیم. آن را یک نعمت بدانیم و بابت بدست آوردنش شکرگذار هستی باشیم. بر ماست که به درگاه الهههای مادر، این تامینxadکنندگان غذا، حامیان و تغذیهxadکنندگانی که سیرمان میxadکنند، ستایش و سپاسگزاری کنیم!

الهههای مرتبط با باورهای اقوام در مورد مفاهیم غذا

اقوام مختلف، استعارهxadهای غذایی مختلفی دارند که به شیوه زندگی و محل زندگیxadشان وابسته است. اما سرآمد تمام استعارهxadهایی از این دست، در نظر گرفتن زمین به عنوان مادری حیاتxadبخش است. زمینی که آب و خاک پر برکت آن، هزاران نوع میوه، غله، گیاه، ماهی، پرندگان و چهارپایان را برای تغذیه در اختیار انسان میxadگذارد.

انسان نیز برای قدردانی از این موهبت، غذا را به عنوان هدیه به پیشگاه خدایان و الههxadها تقدیم کرده و در مقابل، از آنها برای کشت موفق یاری خواسته است. باورهایی که هنوز هم در جهان وجود دارند، از نماز و دعا و نیایشxadهای جمعی که برای بارش باران و سبز شدن زمین یا گذراندن یک سال کشاورزی موفق انجام میxadشود تا مراسمxadهای پر زرق و برقی که هندوها برای تقدیم غذا، شیرینی و نوشیدنی به خدایان خود برگزار میxadکنند. همگی اینxadها مثالxadهایی آشناست.

از طرف دیگر، رویش جوانهxadها، رسیدن محصول و خشکیدن گیاهان، چرخهxadای مشابه چرخه زندگی انسان است و نو شدن دنیا را بدنبال دارد. کنار هم گذاشتن مرگ و زندگی، باروری و ناباروری و نظم و بیxadنظمی در تفکر انسانxadها، با رستگاری و زندگی دوباره گره خورده است و “زن” سمبل و تجسد عینی این مفاهیم است. پس، بیxadدلیل نیست که کشاورزی، محصول، گیاه، باروری، برکت و غذا به طور کلی به الههxadها نسبت داده شده است یا الههxadها به نوعی در آن نقش دارند.

از جمله آنها میxadتوان به الهه باروری آزتکxadها به نام تِلازُولتِئُوتِل (Tlazolteotl)، اِین و آنو (Aine and Anu) در باور سلتیکxadها یا دیمیتر (Demeter) یونانیها، سیریز (Ceres) رومیxadها و دِوی (Devi) هندیxadها اشاره کرد. آها نِجُوکُو (Aha-Njoku) که به نام “بانوی سیب زمینی شیرین” هم شناخته میxadشود، مورد پرستش مردم ایگبُوی (Igbo) نیجریه است. الهه بومیان آمریکا، زنی است که هدایایی از جنس ذرت، باروری و رزق و روزی را با خود به ارمغان میxadآورد.

در مقابل، خدای ذرت در باور مایاها یک مرد است و ذرت گیاهی است که انسان از آن پدید آمده است. الهه بالی در اندونزی، دِوی سِری (Dewi Sri) است و هر ماه برای گرامیداشت باروری و برنج، جشن گرفته میxadشود.

رومیان الههxadای به نام اُدسیا (Odessa) داشتند که مخصوص جشن و غذا بود و خواهرش بیبِسیا (Bibesia) الهه نوشیدنی است. هاتور (Hathor)، الهه مصری عشق و زیبایی، همچنین به عنوان “مادر غذا” و “آورنده غذا” شناخته میxadشود. ایکسکاکائو (Ixcacao)، الهه باروری مایاها است که گرسنگی را بیرون کرده و هدیهxadاش شکلات و کاکائو است. همچنین کاکائو در داستان پیدایش جهان و خلق ماه و خورشید در باور قوم مایا نیز جایگاهی ویژه دارد و پسران خدای ذرت از کاکائو بوجود آمدهxadاند.

پُومُونا (Pomona) به عنوان الهه رومی باغxadها، مراقب درختان میوه است و از آنها محافظت میxadکند. نام او ریشه کلمه فرانسوی سیب (pomme) است. سِدنا (Sedna) الهه اینوییتxadها (Inuit) یا اسکیموها است که تمام ماهیxadها و حیوانات دریا را برای تغذیه و رزق و روزی مردمش فراهم کرده است. اسکیموها، پینگا (Pinga)، الهه حیوانات خشکی و کاریبو را نیز میxadپرستند.

در آسیا و شرق آسیا انواع باورها و افسانهها در مورد برنج و الهههای مرتبط با آن وجود دارد که خبر از فرهنگ غنی و چند هزار ساله کشاورزان برنجکار آسیا در مورد این محصول غذایی میدهد.

در کنار این الههxadها که مستقیما با غذا ارتباط دارند، الههxadهای آتشگاه و اجاق نیز کم نیستند، آنهایی که با نور و شعله خود به ما اجازه آمادهxadسازی غذا را میxadدهند: هِستیا (Hestia)، وِستا (Vesta)، بریجید (Brigid)، کامو فوچی (Kamui-Fuchi)، و بسیاری دیگر.

الهههای باستانی شرقی: از شاخ آفریقا تا شرق دور

در آیین زرتشتی، الههxadهایی مثل تیشتَر، اَمِرتات و خُردات با مفاهیم مربوط به برکت، باروری، سرسبزی گیاهان و رمهxadها در ارتباط هستند و نتیجه کارشان سیر شدن مردم و از بین رفتن گرسنگی است. تیشتر، الههxadای است که هنگام خلقت جهان، آبxadها را در سراسر زمین پخش میxadکند و دانه گیاهان را نیز در مسیر آبهای جاری رها میxadسازد تا همه جا سبز شود. همینطور فرزند عطا میxadکند و حامی مردمان است.

اَمُرداد (که با نامxadهای اَمِرتاته، اَمِرتَه و اَمُوردات هم نامیده شده است)، ماه پنجم سال است، او نگهبان گیاهان است و باعث رویش آنها و فراوانی گلهxadهای گوسفند میxadشود. او و خرداد (هـَئوروَتات، خُـردات یا هُردات) هر دو مونث بوده و با محافظت از آبxadها و گیاهان، گرسنگی و تشنگی را دفع میxadکنند. 

مصریان، خدایی به نام اوزیریس (Osiris) دارند که نیروهای ابدی طبیعت را در کنترل دارد. بنا به افسانهxadها، او به دست برادرش سِت (Set) کشته میشود و همسرش ایسیس (Isis) و خواهرش نِفتیدا (Nephtida) وی را دوباره به زندگی برمیxadگردانند. طبق این داستان، بعد از اینکه اوزیریس و ایسیس صاحب پسری میxadشوند، اوزیریس دوباره میxadمیرد و این بار جسد او را قطعهقطعه کرده و در نقاط مختلف دفن میxadکنند.

اوزیریس، فرمانروای دنیای مردگان میxadشود و مسئولیت برداشت محصولات کشاورزی را نیز برعهده دارد. این مراسم به صورت آیینی درآمده و هر سال در فصل درو و خرمنxadکوبی تکرار میxadشود که نشانxadدهنده ارتباط تنگاتنگ مرگ و زندگی با هم است. زندگی دوباره او، خود را در شکل سبز شدن گیاهان و آمدن بهار نشان میxadدهد. همچنین مصربان به الههxadای به شکل مار به نام رنِنِوتِت (Renenutet) اعتقاد داشتند که بر برداشت محصولات زراعی نظارت دارد.

هندوان، الههxadای به نام آناپورنا (Aapurna) دارند که به نوعی همان پارواتی (Parvati)، همسر خدای شیوا (Shiva) است. آنا به معنی (غذا) و پورنا (کاملا پر شده، سیر) است. او الهه تغذیه، غذا و آشپزی است. آناپورنا در باورها و آداب و رسوم هندوها نقشی حیاتی دارد، زیرا غذا بخشی جداییxadناپذیر از جامعه و عبادت است. غذای هندوها با هوشیاری و آگاه بودن به قداست غذا پخته میxadشود و هندوها برکت خدایان را از طریق کیمیاگریِ غذا دریافت میxadکنند. فرهنگ غذای سنتی هند عمدتا بر پایه گیاهخواری شکل گرفته و با پرستش خدایان و الههها ارتباط بسیار تنگاتنگی دارد، هرچند طی دو دهه اخیر رو به تغییر میرود.

تمثال آناپورنا به شکلی تصویر میxadشود که مانند یک مادر مهربان، در یک دستش ظرفی مرصع و مقدس حاوی برنج و در دست دیگرش قاشق دارد و آماده غذا دادن به پیروان است. در مقابل او، بشقابxadهای زیادی قرار دارد که نمادی از وعده او برای فراهم کردن غذا است.

در آن سوی آسیا، در ژاپن با اُوکموچی (Ukemochi)، الهه شینتو (Shinto) ژاپنی روبرو میxadشویم که معنی اسمش “الهه مالک غذا” است. این الهه تصویری از برکت و فراوانی است که حتی بعد از مرگ او هم ادامه دارد. طبق افسانهxadها، هنگامی که آماتراسو (Amaterasu- الهه خورشید شینتو) از اُوکموچی خواست تا برای خدای ماه، تسوکُویُومی (Tsukuyomi) مراسم پذیرایی را آماده کند، اوکموچی غذا را از دهانش به چند جهت بیرون پرتاب کرد.

هنگامی که به سمت دریا آب دهان انداخت، ماهیxadها بیرون ریختند که نماد فراوانی، زن و خرد است. وقتی به جنگل آب دهان انداخت، انواع طعمهxadهای شکار از جمله گاو و اسب از دهانش بیرون آمدند و وقتی در جهت شالیزار آب دهان انداخت، برنج به وجود آمد. القصه، هنگامی که اوکموچی غذای بالا آورده را در مقابل تسوکویومی قرار داد، خدای ماه چنان آزرده شد که او را کشت.

اما اوکموچی حتی در هنگام مرگ هم به تولید برنج (نماد خوشبختی و رزق و روزی)، لوبیا (نشانه شانس خوب و دفع ارواح شیطانی)، ارزن و حتی کرم ابریشم از ابروهای خود ادامه داد. او از سر خود، گاو (نماد کشاورزی و کار برای رفاه دیگران) و اسب (نماد استقامت و خلاقیت) را تولید کرد.

دانش کشاورزی، هدیهای از جانب خدایان

در اساطیر باستان، همه چیز هدیهxadای از سخاوت خدایان است، حتی دانش مورد نیاز برای تولید بهتر غذا. مثالها در فرهنگهای مختلف فراوان است: خدای سومری، اِنلیل (Enlil)، بیل میسازد و آن را به انسان میدهد تا زراعت کند. در چین، شِن نُونگ (Shen-nung)، کشاورزی مقدس است که نحوه کشت را آموزش میxadدهد.

او اولین کسی است که زمین را شخم زده و دانه میxadکارد. در روایتی دیگر کشف چای در چین را هم به شِن نُونگ نسبت میدهند. طبق روایتxadها در مورد نقش شن نونگ در آموزش کشاورزی، او دانهxadهایی را میکارد که یا از آسمان باریده بودند یا پرنده بنفش رنگی آنها را پراکنده کرده بود. هندوهایی که صمیمانه الهه دِیوی را میxadپرستند، از طرف آناپورنا، الهه خانواده، با برنج پاداش میxadگیرند.

همینطور بنا به عقیده هندوها، تولید عسل توسط زنبورها به دلیل مداخله الهی دو خدای دوقلو به نام آوینز (Avins) است. الهه یونانی، آتنا (Athena)، درخت زیتون را از اعماق زمین بایرِ آتیکا (Attica) میxadآفریند. بینxadالنهرینیxadها حتی به افتخار نینکاسی (Ninkasi)، الهه مِی، شعر کوتاهی سروده بودند که لطف او را دلیل عمل آمدن خمیر با افزودن مخمر آبجو به آن میxadدانند و اوست که به نانواها الهام میxadدهد تا کنجد و گیاهان را به نان اضافه کنند.

در حماسه گیلگمش (Gilgamesh)، الهه ایشتار (Ishtar) از پدرش خدای آنو (Anu) میxadخواهد که از گاو نر بهشتی برای مجازات گیلگمش استفاده کند. هنگامی که آنو پاسخ میxadدهد که گاو نر حتی یک دانه گندم هم برای مصرف مردم روی زمین باقی نخواهد گذاشت، الهه به او اطمینان میxadدهد که ذخایر غلات ذخیره شده در انبارهای غله اوروک (Uruk)، برای هفت سال متوالی عدم برداشت محصول کافی است و آنها میxadتوانند برای مردم و گلهxadهایشان غذا داشته باشند.

ارتباطی عرفانی بین انسان و غذا

الههxadها و خدایان، رابط انسان و غذا بودهxadاند و ارتباط بین انسانxadها و خدایان، به غذا کیفیتی مقدس میxadبخشد، که در دایره وسیعxadتر نوعی همبستگی عرفانی بین انسان با گیاهان و حیوانات ایجاد میxadکند. وقتی انسانxadها غذای نذری مصرف میxadکنند به نوعی متقاعد میxadشوند که در نهایت، غذایی الهی میxadخورند.

پیشکش غذا در اساطیر، امری رایج است و برای جلوگیری از خشم خدایان، کاهنان موظف بودند که برای عبادتگاهxadها غذا تهیه کنند. هر خدایی به غذای خاصی علاقه دارد. به عنوان مثال، کاهو سبزی مورد علاقه سِت خدای مصری است. در اساطیر هندو، خدای دارماتاکور (Dharmathakur) فقط هدایای سفید (برنج، شیر، مرغ) را میxadپذیرد، در حالی که داکینی (Dakini)، الهه نیمه_شیطانی و نیمه_الهی، از گوشت خام قدرت میxadگیرد.

الهه بسیار محبوب دیگر هندی به نام کریشنا (Krishna) در کودکی به خانههای دهقانان میرود و از آنها کره میگیرد، زیرا به کره علاقه زیادی دارد. بنابر این، هندوها برنج آبxadپز مخلوط با دانه کنجد، شیر، کره آب شده و عسل را به اجداد عرفانی خود که در جهان دیگر به سر میبردند، تقدیم میxadکردند. اوشون (Oshun)، الهه اوریشا (Orisha) است که بر آشپزخانه حکومت میxadکند. او عاشق سیب زمینی شیرین، کدو تنبل، لیمو، کدو حلوایی، دارچین، عسل و وسایل آشپزخانه است.

یونانیان قبل از اینکه دست به کاری بزنند، به خدایان قول میxadدادند که برای جلب حمایتشان، به آنها هدیه بدهند. اگر کسی توانایی خرید حیوان قربانی را نداشت، کیکی به شکل گاو نر، گاو ماده یا گوسفند درست میxadکرد و به معبد میxadبرد. همینطور وقتی شهرها توسط دشمنان محاصره میxadشدند، یا زمانی که گوشت کم بود، یونانیxadها به خدایان هدیه میxadدادند.

آبجو یک محصول غذایی است که اغلب در اساطیر بینالنهرین، مصر و اسکاندیناوی به آن اشاره میxadشود. به طور خاص صحبت از آبجو در اساطیر بینالنهرین فراوان است. الههxadای به نام اینانا (Inana)، خدای اِنکی (Enki) را با آبجو مست میxadکند تا اسرار بهشتی را از او بدزدد. در اساطیر یونان هم، مِی، برجستهxadترین نقش را ایفا میxadکند.

به علاوه، ولزیxadها تصور میxadکردند مِیخواری، تحمل دنیای وحشتناک زیرین را دلپذیرتر میxadکند. به عنوان مثال، در دنیای اموات ولز که به نام آنون (Awn) خوانده میxadشود، چشمهای وجود دارد که از آن مِی میxadجوشد.

گیلگمش پس از سفر طاقتفرسای خود در جستجوی “گیاه زندگی” به خوابی عمیق فرو میxadرود که هفت روز طول میxadکشد. میزبان آن مکان، اوتناپیشتیم (Utnapishtim)، به همسرش میxadگوید: شروع کن [به] پختن نان و هر روز یک قرص کنار سرش بگذار و علامتی بر دیوار بزن تا بدانی چند بار نان پختی.

در ستایش خدای بومیِ جانگاوال (Djanggawul) در استرالیای امروزی آیینی برگزار میxadشد که طی آن نان میxadپختند و در آن منحصراً از آرد نخل ساگو (Sago) استفاده میxadکردند. خوردن این نان، پیوند دوستی مقدسی بین شرکتxadکنندگان در جشن ایجاد میxadکرد.

در اساطیر یونان هم، آمبِروسیا (Ambrosia) غذایی است که به خدایان المپیا (Olympia)، جوانی و زیبایی ابدی میxadبخشد. برخلاف شهد که یک نوشیدنی است، آمبروسیا احتمالاً نوعی غذاست. اعتقاد بر این بود که خوردنش حتی یک فرد معمولی را جاودانه میxadکند. همتایان هندی آمبروسیا عبارتند از: آمریتا (Amryta)، که شهد جاودانگی موجود در کف اقیانوس در دستان اوست و سوما (Soma) که اکسیر بهشتی او جاودانگی را در زمین تضمین میxadکند. بومیان استرالیا هم داستانxadهایی در مورد اکسیر جاودانگی تعریف کردهxadاند، اگرچه این اکسیر نامی نداشت.

نتیجهxadگیری

به سر بردن در دل طبیعت و ارتباط مستقیم با اتفاقات طبیعی که انسان توضیحی برای آنها پیدا نمیxadکرد، سبب شد تا اقوام مختلف برای پاسخ به پرسشxadهایشان و نیز برای در امان ماندن از شر و طلب برکت بیشتر، خدایان و الههxadهایی را ابداع کرده و بپرستند. نقش این الههها و خدایان در زندگی بشر دیروزی بسیار پر رنگ بوده است و مراسم و آیینxadها و اعتقادات بیشماری از آنها نشات گرفتهxadاند.

این خدایان خودساخته روی تمام جنبهxadهای زندگی انسانxadها اثرگذار بودند و جلب رضایتشان هدف اصلی اقوام بود. با وجود پراکندگی زیاد و فاصله جغرافیایی ما بین تمدنxadهای مختلف، شباهت میان دستهxadبندیxadهایی که انسانxadها برای افسانهxadها و خدایانشان قائل بودند شگفتxadانگیز است.

همچنین به نظر میxadرسد افسانهxadها رنگی از حقیقت نیز در دل خود دارند که موجب دوام پیدا کردنشان تا امروز در میان جوامع روستایی و قومیتxadهاست. امری که در مورد غذا باعث شده تا انسانxadها نه فقط احترام ویژهxadای برایش قائل باشند، بلکه آن را فراتر از ابزاری برای رفع یک نیاز ببینند و به مرکز توجه و عبادت خدایان تبدیل شود.