سیر ؛ از نماد ابراز محبت تا علاج طاعون

سه هزار و پانصد و بیست و دو سال برگردید به عقب. امروز روز خوبی است، یک روز آفتابی، در واقع بهترین روز زندگی شماست. روز عروسیxadتان در یونان یا روم باستان است، وقتی کنار همسر آیندهتان ایستادهxadاید و مشتاقانه، منتظر مراسم رسمی ازدواج هستید. همه چیز عالی است، مهمانxadها خوشحال هستند و هر کدام از شما حلقهای از 1 را دور گردن یا روی سرش گذاشته است که بویش همه جا را پر کرده است! چه شد؟ تصوراتتان به هم ریخت؟ درست خواندید؛ یونانیهای باستان سیر را حتی به عاشقانهترین مراسمهایشان راه میدادند.       

در آن دوران، سیر 1 1 و عشق و بسیاری چیزهای جالب دیگر بوده است. در تاریخ چهار هزار ساله و پر فراز و نشیب سیر، توصیف آن همیشه مثبت و کارکردهایش بیxadشمار بوده است؛ از راندن شیاطین و ارواح، تا عشق، شجاعت، زندگی طولانی، باروری، وسیله خرید و فروش (نوعی پول) و پیشکش به درگاه خدایان تا پرستیده شدن توسط مصریان.  

سیر در باورهای مذهبی

به گفته پلینی (Pliny) بزرگ، نویسنده و فیلسوف رومی، مصریان هنگام ادای سوگند، سیر و پیاز را به عنوان خدایانِ شاهد نام میxadبردند. گفته میشود که ساکنان پِلوسیوم (Pelusium) در مصر سفلی که پیاز را میxadپرستیدند، نه پیاز و نه سیر را به عنوان غذا مصرف نمیxadکردند. همچنین مصریxadها به بردگانی که در کار ساخت اهرام به کار گرفته بودند، در کنار سایر مواد غذایی، جیره سیر هم میxadدادند؛ زیرا اعتقاد بر این بود که سیر از بیماری جلوگیری میxadکند و قدرت و استقامت را افزایش میxadدهد. سیر هم مثل ذرت نقشی افسانهای در فرهنگ غذایی اقوام و ملتها داشته و تنها یک ماده غذایی مفید بهشمار نمیآمده.

شواهد به جا مانده از مصر باستان نشان میxadدهد وعده غذایی روزانه سازندگان هرم خوفو یا خِئُوپِس (Cheops) را آبجو، نان، سیر خام و پیاز تشکیل میxadداده است. وقتی هم که کارگران تهدید به نیمهxadکاره رها کردن ساخت اهرام کرده بودند، جیره سیر آنها افزایش داده شد. همچنین، در زمان پادشاهی توت آنخامون (Tut)، مصریان به ازای حدود هفت کیلو سیر، میxadتوانستند یک برده مذکر سالم بخرند. در واقع، زمانی هم که باستانxadشناسان و حفاران، مقبره شاه توت آنخامون را شکافتند، مقدار زیادی سیر دیدند که این سو و آن سوی مقبره قرار داشت. 

نقل است که در مصر عهد فرعون و حضرت موسی، حدود ۱۲۰۰ سال قبل از میلاد مسیح و هنگام کوچ یهودیان به رهبری موسی، سیر در کنار خوردنیxadهایی مثل ماهی، خیار، خربزه، ترهxadفرنگی و پیاز، از جمله غذاهایی بود که یهودیان برایش دلتنگی میxadکردند. اما تشبیه سیر به پای شیطان در باغ عدن نیز نشان میxadدهد که این صیفی، نقش پر رنگی در باورهای دینی انسان داشته است.

بنا به روایتxadهایی، وقتی انسان از بهشت رانده شد، از برخورد پای چپش با سطح زمین سیر رویید و تماس پای راست او باعث رویش پیاز شد. اما اوج پیوند باورهای دینی و قدرت سیر در جلوگیری از حمله شیاطین، در داستان خونxadآشامxadها در اروپای مرکزی و شرقی دیده میxadشود.

گیاه همیشه حاضر در میدان عشق و جنگ

سیر با زندگی روزانه و ملزومات آن مانند ازدواج، باروری و زایمان نیز مرتبط دانسته شده است. به عنوان نمونه، شاید تعجب کنید اگر بدانید تا همین یک صد سال قبل در اروپا، رسم بود که عروس دستهxadگلی از سیر و شوید دست بگیرد. رسمی که احتمالاً از زمان شیوع 1 مد شده بود؛ چون در آن سالها، مردم به عنوان آخرین راه برای زنده ماندن، گیاهان مختلفی را روی بینی و دهان خود قرار میدادند و رایحهxadشان را تنفس میxadکردند.

در فلسطین امروزی، این باوری رایج است که اگر داماد در شب عروسی حبه سیری را داخل دکمه لباس خود داشته باشد، ازدواج موفقی خواهد داشت. نمونه مدرنxadتر اروپایی همین تفکر، به سوئدیxadxadxadها مربوط میشود که یک حبه سیر و یک شاخه کوچک رزماری یا گیاهان مشابه را به لباس عروسی و دامادی میxadدوختند که «چشم بد» دور بماند.

اما قدرت جادویی سیر از این موارد هم فراتر رفته بود و مردم برای جلب محبت معشوق به آن متوسل میxadشدند. فرد باید گیاه سیر را در ظرف سفالی قرمز رنگی میxadکاشت و هر روز صبح و عصر موقع آب دادن به گیاه این جملات را تکرار میxadکرد «همینطور که ریشهxadهای این گیاه پا میxadگیرد، به امید خدا قلب فلانی (نام معشوق) هم به قلب من مایل خواهد شد.»؛ در بعضی از نسخهxadها حتی توصیه شده که یک قطره از خون خودتان را هم داخل گلدان بریزبد.

در ارتباط با همین موضوعات، سیر را مادهxadای قوی میxadدانستند که تقویتکننده قوای جنسی مردان است و در مراسم ازدواج به عنوان نمادی برای باروری آن را همراه داشتند. یونانیان باستان، برای غذا دادن به هِکاته (Hecate) -الهه سرزمینxadهای بکر و زایمان- یا برای محافظت از شیاطین، روی سنگهای سر چهارراهها سیر قرار میدادند. آنها معتقد بودند سیر باعث راندن ارواح شیطانی میxadشود. همچنین، ماماهای یونانی رسم داشتند که حبهxadهای سیر را در اتاق زایمان آویزان کنند تا ارواح شیطانی از زن حامله و فرزندش دور شوند. با گذشت قرنxadها، این رسم باستانی در اکثر خانهxadهای اروپایی هم رایج شد.

پای سیر حتی به جنگ و میدانxadهای ورزشی هم باز شد. به شکلی که ورزشکاران یونانی قبل از مسابقه و سربازانxad قبل از رفتن به میدان جنگ سیر مصرف میxadکردند. رومیها از این هم فراتر رفتند و علاوه بر خوراندن سیر به سربازان به هدف شجاع شدن، در کشورهای فتح شده مزارع سیر میxadکاشتند. آنها معتقد بودند به این روش شجاعت از میدان جنگ منتقل میxadشود.

سیر و خونxadآشامxadها

هرچند معروفxadترین خونآشام سینما توسط بِرام اِستُوکر (Bram Stocker) خلق شده و ظاهرا از شخصیتی واقعی در قرن پانزدهم به نام وِلادِ صلابهxadxadِکش (Vlad the Impaler) الهام گرفته شده است، اما دراکولا تنها و حتی اولین خونآشام دنیا نیست. کمی که بگردید، در فرهنگxadهای دیگر هم انواع و اقسام خونآشامxadها وجود داشته است.

مثلا فیلیپینیxadها خونآشامی به نام آسوانگ (Aswang) و مانانانگال (Manananggal) را دارند یا یونانیان باستان از موجودی به نام وِری کُولاکاس (Vrykolakas) و چینیxadها از مردهxadای به نام جیانگشی (Jiangshi) نام میxadبرند که جستوxadخیزکنان حرکت میxadکند.

در اوایل قرن هجدهم اخبار وجود این موجودات مردم را در اروپای مرکزی و شرقی به وحشت انداخته بود و چون با رواج طاعون همزمان میxadشد مردم فکر میxadکردند اطرافیانشان در اصل از حمله خونxadآشامxadها، جادوگران، گرگنماها و سایر شیاطین فراطبیعی و نادیدنی از بین میxadروند. در این بین، سیر که از زمان یونان باستان داروی جاودانگی و عمر طولانی بود در قالب نفرینی با چاشنی مذهبی، تنها اسلحه ضد خون آشامxadهای نامیرا به شمار میxadرفت.  

مارک جِنکینز (Mark Jenkins)، نویسنده کتاب «کالبدشکافی خونآشامxadها»(Vampire Forensics) میxadگوید با توجه به دانش اندک پزشکی و علمی آن روز، مردم درکی از اتفاقاتی که برای اجساد مردهxadها میxadافتاد نداشتند. معمولا کسانی را که از طاعون فوت شده بودند در گورهای دستهxadجمعی میxadریختند و مواجهه با منظره اجسادِ در حال متلاشی شدن، باعث میxadشد مردم بترسند و فکر کنند مردهxadها تبدیل به موجود دیگری شدهxadاند. پس وقتی نگرانی از تبدیل شدن مردهxadای به خونآشام وجود داشت دهان او را از سیر پر میxadکردند تا از ورود ارواح شیطانی به داخل جسد و مسخ شدنش جلوگیری کنند.

بنابراین، از دیرباز در داستانxadهای محلی اروپایی، سیر توانایی ِدفع «شر» را همراه خود دارد. در باورهای عامیانه اروپای مرکزی، سیر محافظی قدرتمند در برابر شیاطین، گرگینهxadها و خونآشامxadهاست. در آن دوران، مردم بیماریxadهای ناشی از نیش پشه را هم اثر «لمس خونآشام» میxadدانستند و برای دفع عوامل بیماری که ارواح و شیاطین بودند، از روشxadهای مختلفی استفاده میکردند. مثلا افراد همه جا مقداری سیر همراه خود داشتند، ریسهxadهای سیر را از پنجرهxadها آویزان میxadکردند، مقداری سیر روی دودکشها قرار میxadدادند یا آن را روی سوراخ کلید میxadمالیدند.

به نظر میxadرسد توضیح منطقیxadای که برای چرایی چنین اعتقاد قدرتمندی به سیر وجود دارد؛ تنها در آلیسین (Allicin) سیر خلاصه شده است، مادهای شیمیایی که سیر برای دفاع از خود در برابر قارچxadها و عوامل تهدیدکننده خارجی متصاعد میxadکند و عامل بوی تند آن است. بعضی از محققان هم اظهار میxadکنند که در اصل آنچه در اروپای قرن هجدهم به حمله خونآشامها نسبت داده میxadشد، همان بیماری هاری بود. قوه بویایی در مبتلایان به هاری حساسیتی چند برابر پیدا میxadکرد و سیر به علت رایحه قوی خود در دفع و فراری دادن آنها موثر واقع میشده است.

سیر در کشور دراکولاها

حتی امروزه هم در روستاهای رومانی که خانه اصلی دراکولا (برجستهxadترین خونآشام تاریخ) دانسته میxadشود، مردم در اطراف مزارع و حتی روی شاخ حیوانات خود سیر قرار میxadدهند. اهمیت سیر بخصوص در روزهایی بیشتر میxadشود که به باور عامه خون آشامxadها فعالxadتر هستند. مثلا در عید سنت اَندرو، عید سنت جرج، عید سال نو و عید پنجاهه (Pentecost).

سنت اندرو قدیس نگهبان گرگxadها و مراقبِ کشورهای رومانی و اسکاتلند است. او همچنین در برابر جمله گرگxadها از انسانxadها حفاظت میکند و سیر را اولین بار او معرفی کرده است در رومانی، شب ۲۹ نوامبر که شب عید سنت اندرو است به نام شب خون آشامxadها شناخته میxadشود و در این شب مرز میان دنیای مرئی و نامرئی از بین میxadرود.

در نتیجه، مردم برای حفاظت از خود در برابر ارواح و موجودات شریر، هنگام شام سیر زیادی میxadخورند و در مقابلِ خانه هم با خمیری که از سیر درست شده، شکل صلیبی را ترسیم میxadکنند. مهمانی ویژه این شب هم «نگهبانی از مهمانی سیر» نام دارد و خانه محل برگزاری مهمانی، از قبل با مالیدن سیر به در و پنجرهxadها آماده میxadشود.

در انتهای این مهمانی که تا صبح طول میxadکشد، سیرهایی که از طرف همه اهالی جوان روستا اهدا شده بین مهمانان پخش میxadشود تا به عنوان نمادی مقدس نگهداری شود و از ایشان در برابر ارواح شریر و بیماریxadها حفاظت کند. حتی در این روز به بچهxadها نیز سیر میخورانند و بچهها جملهxadای با این مضمون را تکرار میxadکنند که «من سیر خوردهxadام و حالا صلیبی روی پیشانیxadام دارم». تا همین سی سال قبل هم کلیساها در رومانی بعد از اتمام مراسم دعا سیر پخش میxadکردند و اگر کسی سیر نمیxadخورد، به پشتوانه باور قدیمیxadها، این احتمال وجود داشت که خونآشامی در لباس مبدل انسان باشد.

یک گیاه همهکاره

امروزه سیر را درمانی گیاهی برای معالجه عفونت، کاهش کلسترول، تقویت انرژی و جلوگیری از بروز برخی انواع سرطانxadها میxadدانیم. اما در گذشته برای سیر کاربردهای فراوان و متنوعxadتری قائل بودند که در این مطلب گوشهxadهایی از برجستهxadترین نمادانگاریxadها از سیر را بررسی کردیم.

اعتقادات جوامع مختلف درباره سیر بازتابی از خرافات و باورهای مذهبی بوده که از زبان بزرگان علم هم بیان شده است. به عنوان نمونه، بقراط حکیم که پدر علم نوین پزشکی هم هست مصرف سیر را برای مقابله با عفونت، زخم، سرطان، جرب و اختلالات گوارشی توصیه میکرده است.

مصریxadها نیز اعتقادات مشابهی داشتند و در سندی به نام پاپیروس اِبِرس (Ebers papyrus) به تاریخ ۱۵۰۰ قبل از میلاد آوردهxadاند که سیر هم دارویی برای بیماریxadهاست و هم تقویتکننده انرژی میxadباشد. این اعتقادات تا امروز هم کم و بیش به حیات خود ادامه دادهxadاند، هرچند که بسیاری از افراد مبدا آنها را نمیxadدانند. اکنون میتوانیم نگاه دیگری به سیر داشته باشیم و هنگام استفاده از آن، ماجراهای فراوانی را که در تاریخ بشری رقم زده است به یاد بیاوریم.