زیتون ؛ نمادی برای صلح و مقاومت

مکان: هشتاد کیلومتر دورتر از بیروت، عروس شهرهای خاورمیانه، روستای بِشعلی (Bchaaleh). بیشهxadزاری سبز با تپهxadها و درختان و گیاهان، تن خودش را به آفتاب گرم سپرده است. شانزده درخت 1، مثل نگاهبانانی خاموش شش هزار سال است که ریشهxadهایشان را در خاک اینجا گستردهxadاند و بیشتر از هر کسی حق آب و گل دارند.

آنها تنومند و پیرند و نظارهxadگر گذر روزهای این سرزمین. درختان زیتون بشعلی خیلی چیزها را تاب آوردهxadاند، در واقع خیلی خوشxadشانس بودهxadاند که ناآرامیxadها، جنگ و اختلافات سیاسی داخلی مثل بحران کمبود نان در لبنان و دیگر کشورهای خاورمیانه، بیماری، قحطی، کمxadآبی و ضربات تبر را از سر گذراندهxadاند.

مردم آنها را با عنوان «درختان نوح» میxadشناسند. درختانی که شش هزار سال بعد از سیل عظیمی که جهان را غرق کرد هنوز نفس میکشند. در تورات میxadخوانیم «کبوتر در حالی که برگ زیتون به دهان گرفته بود، شامگاهان به سوی نوح آمد و نوح دانست که آبxadها از روی زمین کم شده است». پیروان تورات شاخه زیتون را در این آیه به 1 و آرامش تعبیر کردهxadاند و اعتقاد بر این است که پس از اتمام سیل بزرگ، شانزده درخت زیتون همچنان بر زمین باقی ماندهxadاند.

زیتون در آیینهای مذهبی

در نظر یهودیان، زیتون علاوه بر نشانه صلح، نماد روشنایی و نور هم هست و در مراسمxadهای مذهبی این قوم، مستقیما حضور دارد. به عنوان مثال، معجزه حنوکا و سوختن روغن زیتون به مدت هشت شبانهxadروز، سببی 1 جشن هشت روزه حنوکاست. حنوکا یادآور یکی از معجزات در تاریخ یهود است. بر پایه این روایت، تنها چراغ باقی مانده در نیایشگاه مکابیون در زمان جنگ با یونانیان، در حالیکه تنها برای یک روز روغن (زیتون) داشته، به مدت هشت روز، روشن میماند.

همچنین در قدیم، هنگام اجرای مراسم شَبّات (داخل شدن به روز شنبه، هفتمین روز آفرینش)، داخل چراغxadها روغن زیتون میxadسوزاندند و در جشن درختان، برای زیتون دعا کرده و خواستار برکت کشت خود میشدند. فلسفه کلی مراسم ایلانوت (جشن درختان)، برکت دادن محصولات درختی و زمینی است و با گفتن براخا (دعا) همگی برای پرثمر شدن درختان در سال آینده دعا میکردند.

از جمله میوهxadهایی که در این جشن روی آن دعا خوانده و مصرف میشود، زیتون است. روغن زیتون سوختی است که در شمعدان هفت شاخه یا همان منوره میxadریزند و آن را تجلی برکت الهی میxadدانند. منوره، شمعدان مقدس یهودیان است که در پرستشگاه مقدس اورشلیم استفاده میشد. برخی از مفسران یهودی، آن را نماد بوته سوزانی دانستهاند که موسی (ع) به واسطه آن با خدا سخن گفته است.

شهری در محاصره باغxadهای زیتونxad

در اورشلیم، شهری که منازعات فراوانی بر سر آن در جریان است، با جبلالزیتون روبرو میxadشویم؛ مکانی که مسیح از آنجا به بهشت عروج کرد و به باور پیروان، روزی از همانجا برانگیخته خواهد شد (اعمال رسولان ۱: آیه ۱۱). جبلالزیتون نام دیگری هم دارد، به آن کوه معبد یا مسح هم گفته میxadشود و هر دو نام را وامدار درختان زیتون خود است، زیرا مردمان یهودی ساکن شهر از روغن زیتون حاصل از این درختان برای روغنxadمالی کردن پادشاهان و روحانیون بنیxadxadاسراییل استفاده میxadکردند.

زیتون در مسیحیت هم نقشی 1ن دارد. گفته میشود مسیح یک روز قبل از مصلوب شدن، در باغ جِتسیمانی که پایین همین کوه است و درختان زیتونی با قدمت ۲۰۰۰ سال در آن یافت میxadشود، دعا کرده و توسط فرشتهxadای تسلی یافته است. به باور مسیحیان، باغ جتسیمانی، محلی است که عیسی در شبی که یهودا او را به رومیxadها تسلیم و به او خیانت کرد، آخرین غذای زمینی موسوم به «شام آخر» را به همراه حواریون صرف کرد.

تاج پیروزی، ثروت و افتخار

زیتون در گذر زمان، نقشی نمادین داشته است؛ گاهی نماد صلح بوده و گاهی نماد 1. دو شاخه زیتون به امید صلح بشر، روی پرچم سازمان ملل متحد نقش بسته است. در خاورمیانه اما زیتون از محصولی استراتژیک در کشاورزی فراتر رفته و راه خود را در خیال شاعرانی چون محمود درویش باز کرده است. اینجا زیتون، نماد مقاومت، مردم و وطن است.

اگر درختان زیتون میxadدانستند که دستان چه کسانی آنها را کاشت، روغن آنها تبدیل به اشک میxadشد. محمود درویش

در دین اسلام، و در کتاب قرآن، زیتون شش بار در آیات مختلف، چه به تنهایی، در کنار سایر میوهxadها، و بصورت غیرمستقیم اسم آورده شده است. خداوند حتی به آن سوگند خورده و بعد از آن به طور سینا، وادیxadای که موسی (ع) با خداوند ملاقات کرد اشاره دارد. امری که از نظر مفسران دینی، قداست مکه و قبله اول مسلمانان (اورشلیم- منطقهای برابر با لبنان، سوریه و فلسطین امروزی) را نشان میxadدهد:

«به انجیر و زیتون سوگند، سوگند به طور مبارک و سوگند به این شهر ایمن که ما آدمى را در نیکوترین اعتدال بیافریدیم» (سوره تین، آیات ۴-۲). میوهxadای که علیرغم نامگذاری علمی به صورت Olea Europaea میوهxadای اروپایی نیست، بلکه زادگاه آن در شمال جزیرهالعرب فعلی یا  فنیقیه قدیم بوده و در شرق و غرب جهان پراکنده شده است.

کمی آنسوتر، در اروپای باستان، این یونان بود که زیتون در آن به نمادی جدانشدنی از زندگی بشر تبدیل شد. تاسیس آتن با افسانهxadای آمیخته شده که نبرد بین دو خدا، آتنا (الهه حکمت و زیبایی) و پوزیدون (خدای دریا) را روایت میxadکند. این دو بر سر بدست گرفتن حاکمیت شهر اختلاف داشتند و خدایان المپیا (زئوس) از آنها خواستند برای اثبات شایستگیxadشان اثری خلق کنند.

میxadگویند خدای دریا با یک ضربه از دل سنگ، اسبی تراشید و آتنا نیزهxadاش را به سوی درخت زیتونی پرتاب کرد که به محض نشستن بر آن، زیتون بر شاخ و برگش سبز شد. البته در برخی از روایتها، گفته شده که آتنا هم از دل سنگ درخت زیتونی پدید آورد. به این ترتیب خدایان آنقدر خشنود شدند که نام آتن را بر شهر گذاشتند و زیتون نماد پیروزی شد و به بازیxadهای المپیک راه یافت.

به سر گذاشتن تاجی از برگxadهای در هم بافته زیتون، نشان افتخار، قدرت و جاودانگی بود. این تاجxadها را به برندگان رقابتxadهای ورزشی که در المپیا برگزار میxadشد جایزه میxadدادند، زیرا درختان وحشی زیتون در المپیا، همان مکان برگزاری بازیxadها میxadروییدند. ورزشکاران در رشتههای مختلفی مثل کشتی، دو و وزنهxadبرداری رقابت میxadکردند و گاهی به عنوان نشانهxadای از اخلاص، تاج افتخار دریافتی را به خدایان تقدیم میxadداشتند. تماشاگران نیز بر سر و روی آنها زیتون میxadپاشیدند. همچنین در جشنxadها شاخهxadهای زیتون را برای تزیین استفاده میxadکردند که نماد ثروت و فراوانی بود. سال ۲۰۰۴ وقتی بازیxadهای المپیک به زادگاه خود یعنی آتن برگشت، یونانیxadها رسم اهدای تاج زیتون به برندگان را زنده کردند تا نشانهxadای باشد بر ادای دین به گذشتهxad خود.

به علاوه، در کشور خودمان، بر نقش برجستهxadهای کاخ آپادانا شاخههای زیتون هم دیده میشود. در صحنهxadای که نمایندگان کشورها و مناطق تابعه شاه هخامنشی در صف به تصور کشیده شدهxadاند، در دستان نمایندگان غرب ایران، شاخه و گل زیتون دیده میxadشود که از سابقهxadای دو هزار ساله زیتون در ایران حکایت میکند. همچنین فردوسی در شاهنامه، هنگامی که به پادشاهی خسرو انوشیروان میپردازد، از تصمیم او برای توسعه باغ زیتون حرف زده و سرانجام، ناصرخسرو هم شهر ارجان (منطقه شمالی بهبهان) و وجود باغات زیتون را در آن توصیف میxadکند.

روم باستان نیز، مملو از سرداران و سناتورهایی است که در فیلمهای کلاسیک هالیوودی، تاجxadهایی از گیاهان مختلف و از جمله زیتون بر پیشانی دارند تا خود را متمایز کنند. زنان نیز درهمین دوره برای خودآرایی، نشان دادن سلیقه شخصی، طبقه اجتماعی و تزیین، تاج به سر میxadگذاشتند. به علاوه، از سرداران فاتح جنگها نیز با تاج زیتون استقبال میxadشد.

از افسانههای مقدس، تا خواص روغن زیتون

زیتون در عصر حاضر همچنان محبوب است. این میوه که در متون و کتابهای ادیان نام برده شده و جنبهxadای مقدس و محترم برای اجداد مردمان خاورمیانه و مدیترانه داشته است. امروزه این میوه در اکثر نقاط دنیا کشت میxadشود. به طور کلی ۲۰ نوع زیتون مختلف وجود دارد و محصول مصرفی یا صادراتی اصلی کشورهایی مثل ترکیه، اسپانیا، ایتالیا و یونان به شمار میxadرود.  

زیتون خواص جادویی برای پوست و مو و جسم دارد. از آن در ساخت لوازم آرایشی، دارو و خوراکی استفاده میxadکنند. رژیم مدیترانهxadای مملو از توصیه به مصرف روغن این گیاه و میوه آن در کنار سبزیجات، غلات، حبوبات و ماهی است تا افراد جوانی و شادابی خود را تا سالها حفظ کنند.

همچنین، درخت زیتون بسیار مقاوم است و گرما و سرما و شرایط آب و هوایی مختلف را به خوبی تاب میxadآورد، به همین خاطر از گذشته تا امروز مردم آن را مصرف میxadکردند تا عمر طولانی بدست بیاورند. طبیعت معتدل آن باعث شده تا از محبوبترین عناصر و خوردنیxadها در کنار غذای اصلی در آشپزی باشد و در آشپزی فرانسوی و ایتالیایی به عنوان مشخصه این سبک از آشپزی در نظر گرفته شود.

به علاوه به باور یونانیان، زیتون و باروری ارتباط مستقیمی با هم دارند. در سنت پزشکی یونان، روغن زیتون را داروی غرایز جنسی میشناختند. افراد به زوجxadهای تازه ازدواج کرده نان بیضی شکلی میدادند که روی آن اولین روغن زیتون سال را ریخته بودند. این روغن، پادزهر عقیمی دانسته میشد.

همچنین فرزندان هلن، الهه یونانی، زیر درخت زیتون متولد شده بودند و به زنانی که خواستار فرزند داشتن بودند توصیه میxadشد در سایه این درختان بخوابند. امروزه نیز علم پزشکی توصیه میxadکند تا مردان برای افزایش کیفیت اسپرم از زیتون استفاده کنند که تحرک و سلامتی آن را افزایش میxadدهد و امکان فرزنددار شدن را بالاتر میxadبرد. در زمان باستان مردم همچنین به قدرت باروری سیر و سایر خواص دارویی آن اعتقاد داشتند که افسانه های مختلفی درباره سیر و خواص آن را بوجود آورده بود.

گذشته از اینکه زیتون به طور کلی برای حفظ سلامت قلب و جلوگیری از سرطان مفید است، به دلیل خواص آنتیاکسیدانی میتواند خطر ابتلا به برخی از بیماریهای مزمن را کاهش دهد. بهبود سلامت قلبی هم به خاطر اسید اولئیک (Oleic acid) موجود در زیتون تضمین شده است، که سطح کلسترول و فشار خون را پایین میآورد. ارتقای سلامت استخوانها از دیگر مزایای مصرف زیتون برای افراد است. بخصوص کسانی که رژیم مدیترانهای دارند یا ساکن کشورهای حوزه مدیترانه هستند، از توده استخوانی و کیفیت استخوان بهتری برخوردارند.

همچنین در قیاس با کشورهای غربی، بر مبنای مطالعات آزمایشگاهی، نرخ سرطان نیز در حوزه مدیترانه پایینتر است. احتمالا این مسئله به دلیل وجود آنتیاکسیدانها و اسید اولئیک روغن زیتون است که چرخه زندگی سلولهای سرطانی را در سینه، روده بزرگ و شکم مختل میکند.