تاریخ کاکائو و افسانههای قوم مایا

1 1 که دو هزار سال قبل از تولد مسیح در بخشxadهای جنوب مکزیک، کشورهای گواتمالا و بِلیز (Belize)، و بخشxadهای غربی هندوراس و اِلسالوادُور پدید آمدند، در معماری، ستارهxadشناسی،کشاورزی، تقویمxadنگاری و نوشتار از پیشگامان 1 بودند. افسانهxadهای مایاها رنگ و بوی اعتقاداتشان نسبت به جهان را دارد. تاریخ 1 هم با اعتقادات آنها گره خورده است.

این قوم باستانی، که همچنان جمعیتی چند میلیون نفری از نوادگانشان در نواحی اجدادی زندگی میxadکنند، جهان را دارای ساختاری مشخص میدانستند و آسمان و زمین را به طبقات متعددی تقسیم کرده بودند. مایاها به خدایان و الههxadهای متعددی باور داشتند. غذای رایج آنها انواع ذرت، لوبیا، کدو و فلفل تند بود. در ادامه داستان پیدایش جهان و نقش کاکائو را در سه پرده مختلف :کاکائو و افسانه پیدایش جهان، ایسکاکائو، الهه کاکائوی مایاها و کاکائو به عنوان غذای خدایان مایا روایت میxadکنیم. این افسانه همچنین با افسانه پیدایش انسان که به عقیده مایاها از گیاه ذرت بوده است ارتباط نزدیکی دارد.

افسانه پیدایش جهان به روایت مایاها

از نظر مایاها جهان با تاریخ کاکائو آغاز میشود. وقتی همه جا سکوت بود و سکوت و آب. نه زمینی بود، نه نوری، نه گیاهی، نه انسانی و نه حیوانی. تنها شش الهه وجود داشتند که بدنشان از پرهایی به رنگ آبی و سبز پوشیده شده بود و در آبxadهای دنیای نخستین آرمیده بودند. اسامی آنها عبارت بود از الههxadهای کشاورزی و شکلxadدهنده، تهxadپهxadئو (Tepew) و افعی کِتزال (Quetzal) به همراه ویشپیاکُوک (Xpiyacoc) و اِشموکانه (Xumucane). الههxadها به قلب آسمان یا هوراکان (Hurakan) کمک کردند تا زمین را خلق کند. جوهره روح و قدرت معجزهxadوار الههxadها باعث شد تا زمین توانایی خلق کردن موجودات را داشته باشد. حالا زمین، قلب داشت.

الههxadها برای جدا کردن زمین از آسمان، درخت سیبای (Ceiba) بلندی را کاشتند تا جا برای تمام انواع موجودات باز شود. ریشهxadهای این درخت تا عمیقxadترین عمق طبقه نهم دنیای زیرزمینی مایا رفته بود و تنهxadاش بر سطح زمین قرار داشت. شاخهxadهای زمین به سیزدهمین طبقه از جهان زبرین میxadرسید. سپس، گیاهان برای زندگی روی زمین خلق شدند و بعد حیوانات آمدند، اما حیوانات سخن گفتن بلد نبودند و پرستیدن را بلد نبودند.

خلق ماه و خورشید از دانه کاکائو

حالا زمین و آسمان وجود داشت، اما خبری از ماه و خورشید نبود. در دنیا پرندهxad مغروری وجود داشت که نامش هفت ماکائو (Seven Macaw) بود. این پرنده پر ادعا خودش را خورشید و ماه میxadدانست. ادعایی که حقیقت نداشت. پرنده یاد شده توسط دو برادر دوقلو که فرزندان خدای ذرت بودند و از کاکائو خلق شدند نابود شد. این موضوع بخشی جذاب از تاریخ کاکائو در قوم مایاست.

این برادرها، اوناخ پو (Hunajpu) و اِشبالانکه (Xbalanque) نام داشتند و با پرتابِ نیزهxadای، هفت ماکائو را از بین بردند. مادر دوقلوهای قهرمان، ایچکیک (Ixkik) بود و آنها را هنگامی آبستن شد که در دنیای زیرین به سر میxadبرد. ایچکیک با اون اوناکپو (Hun Hunahpu)، پدر دوقلوها صحبت کرد و دوقلوها را از دانه کاکائویی که اون اوناکپو، کف دستش تف کرد باردار شد.

طبق افسانهها، در آن موقع، اون اوناکپو توسط شیبالبا (Xibalba) -خدای دنیای زیرزمین- کشته شده بود. دو برادر در بازی با توپ بسیار ماهر شدند و خدای دنیای زیرین را به مبارزه طلبیدند تا بدین ترتیب پدرشان را زنده کنند. خدای زیرزمین موافقت کرد تا صرفا در صورتی با آنها بازی کند که از عهده امتحانxadهای دنیای زیرین موفق بیرون بیایند.

دوقلوها با تکیه بر هوش و مهارت خود در این بازی برنده شدند و پدرشان در قامت خدای ذرت دوباره زنده شد. دوقلوها از زیرِ زمین بیرون آمدند و به سمت آسمان رفتند، یکی از آنها خورشید شد و دیگری ماه. حالا که خورشید و ماه در آسمان حضور داشتند، الههxadها سومین نوع انسان را با استفاده از ذرت سفید و زرد خلق کردند.

ایکسکاکائو، زنی نماد باروری، برکت و شکلات

علاوه بر افسانه خاصی که مایاها در مورد پیدایش جهان دارند، نقش کاکائو در زندگی آنها با خلق و پرستش الههای به نام ایسکاکائو (Ixcacao) تکمیل میشود. در قلب اساطیر مایاها، روح ایکسکاکائو میxadدرخشد. این الهه اغلب با لباسی از شکوفهxadهای سفید یا در قالب زنی تصویر میxadشود که دانهxadهای کاکائو از سر و رویش آویزان است. مایاها او را در کنار سایر الههxadهای کشاورزی پرستش میxadکردند و ایکسکاکائو برایشان نماد باروری، تغذیه و مراقبت و شفا بوده است. پیشوند ایکس در اسم او نشاندهنده مونث بودنش است و ترجمه نام او “زن کاکائویی” است.

بنا به اعتقاد اقوام مایا، ایکسکاکائو کشاورزی را به مردم یاد داد و در بدنیا آمدن دوقلوهای مقدس نقش داشت. در آغاز زمان او الههxadای بود که در دنیای مونث زیرین زندگی میxadکرد و در آن زمان، پرداختن به کار کشاورزی، به عهده زنان بود. الهه کاکائو مسئولیت مقدس خود را اطمینان از فراوانی غذا برای مردمش میxadدانست تا از نبود گرسنگی اطمینان پیدا کند و در واقع، انرژی زنانه و مادرانه او معطوف به تامین امنیت برای مردم است.

در کیهانشناسی مایاها کوهستانی به نام «کوه جهانی» وجود دارد که در مرکز همه چیز قرار داشته و نمایانگر غذا و فراوانی، منبع غذاها و گیاهان آیینی بسیار مهم مردم مایا بود. کوه یاد شده از جسد خدای ذرت بوجود آمده است و خدای ذرت شخصیتی است که به عنوان منبع زندگی دیده میشود. بعد از شکافته شدنِ بدنِ خدای ذرت توسط خدای رعد، از نسل او میوهxadهای مختلفی بوجود آمدند. مایاها تصور میxadکردند میوهxad کاکائویی که توسط ایکسکاکائو تولید میxadشود، خواص مستکننده و تقویتکننده جنسی دارد و یکی از رسومشان دم کردن کاکائو و نوشیدن آن به عنوان یک نوشیدنی تند و تلخ و شیرین بود.

کاکائو، غذای خدایان مایا

از دیدگاه مایاها، کاکائو یک غذای الهی بود که اغلب با عنوان “غذای خدایان” از آن یاد میxadکردند و مورد احترام قرار میxadگرفت. بسیاری از افسانهxadها و آیینxadهای مایاها، از افسانه آفرینش گرفته تا مناسک مرگ، با تکیه به کاکائو به عنوان منبع قدرت بنا شدهxadاند و پایه و اساس خاصی دارند. دوقلوهای قهرمان از کاکائو متولد شدهxadاند. در پُوپُول وو (Popul Vuh)، کتاب مقدس مایاها، منشأ الهی کاکائو روایت میشود.

بنا به نوشتهxadهای این کتاب، درخت کاکائو، تجسم خدای ذرت است و کاکائو دانهای است که پدر دوقلوها، با آن دوشیزه زیرزمینی (مادر دوقلوها) را باردار میکند. در نتیجه این ارتباط، اوناخ پو و اِشبالانکه به دنیا میآیند. در اصل، این دو به معنای واقعی کلمه، از کاکائو متولد میxadشوند. داستان زندگی آنها در پوپول وو شرح داده شده است و این دو با صفتxadهایی مثل توپxadبازان حرفهxadای و جنگجویان قوی و زیرک توصیف میxadشوند.

احتمالا مایاها معتقد بودند که با خوردن کاکائو، میxadتوان صاحب این ویژگیهای قهرمانانه شد و این موضوع در تاریخ کاکائو اهمیت زیادی دارد. جنگجویان قبل از نبرد کاکائو مصرف میکردند تا انرژی بگیرند و شکستناپذیر باشند و غلافهای کاکائو را هم اغلب بهعنوان نوعی محافظ معنوی یا لباس برای مسابقات  میپوشیدند.

این کاربردها با واقعیت کاکائو مطابقت دارد- کاکائو حاوی متیل گزانتینxadهایی (Methyl xanthine) مانند کافئین و تِئُوبرومین (Theobromine) است و متیل گزانتینxad، اثرات محرک دارد. بنابراین، کاملاً منطقی به نظر میxadرسد که مصرف کاکائو برای جنگجویان و توپبازان مفید بوده و در نتیجه با آداب و رسوم مایاها و اسطورهxadهای آنها ارتباط داشته باشد.

بنابراین، کاکائو هم یکی از عناصر اصلی در مراسم تشییع جنازه مایاها بود و آنها، بهویژه اعضای خانوادههای سلطنتیxad، همراه با ظروف مخصوص نوشیدن شکلات دفن xadمیxadشدند که پر از نوشیدنیهایی دارایِ ماده کاکائو بود. به این ترتیب، امیدوار بودند که انتقال مردxadگان به شیبالبا از نظر معنوی تسهیل شود.

ظروف ریو آزول

ظروف معروف ریو آزول (Rio Azul) در سال ۱۹۸۴ به هنگام جستجوهای حفاران در قبر یکی از حاکمان مایاها یافت شده و گمان میرود که حاوی چندین نوع نوشیدنی شکلاتی بوده باشد. این ظروف اولین شواهدی هستند که نشان میدهد در تاریخ کاکائو مایاها مردگان خود را همراه با نوشیدنی شکلاتی خاک میxadکردند و اهمیت شکلات را در مراسم تشییع جنازه این قوم نمایان میxadکند.

از نظر علمی هم بین مراسم تشییع جنازه و اسطوره، با فواید کاکائو مطابقت وجود دارد. کاکائو حاوی اپی کاتچین (Epicatechin) است، ترکیبی که اثرات آن شبیه بیxadحس کنندهxadای خفیف است، و میتوان از آن برای عادی ساختن فشار جریان خون، به ویژه در آنهایی که پرفشاری خون دارند، استفاده کرد. احتمالا مایاها فکر میxadکردند که نوشیدن کاکائو برای کسانی که نزدیک به مرگ هستند، تسکینxadدهنده خواهد بود و در سفرشان به شیبالبا کمکشان میکند. همین روایات افسانهای است که تاریخ کاکائو را جذاب میکند.